Hơn nữa, người tri kiến và sự tri kiến, tức là cái trí và đối tượng, hay là khí cụ của sự hiểu biết và đối tượng của hiểu biết cũng không thể là một và duy nhất. Vì nếu như thế, thì không thể có những sự hiểu biết khác nhau. Tất nhiên, đây là điều vô lý. Nếu cố gắng giải thích nan đề này bằng cách nói rằng các tập khí, hay thói quen cũ, vốn có trong hình thể của các ngoại vật là nguyên nhân của tất cả các hiểu biết khác biệt giữa chúng ta, thì cũng vô ích. Bởi vì những gì đã tự tàn lụi thì không thể trở thành nguyên nhân. Do đó, phải xem sự hiện hữu khách quan là độc lập với chủ thể. Trong trường hợp này, cũng không nên tưởng tượng cách nào mà chất liệu duy nhất (tức là Prakriti hay vật chất nguyên thủy) có thể tạo nên vô số khác biệt trong kinh nghiệm của chúng ta. Bởi vì ba guna và những kết hợp trong mọi cấp độ khác nhau của chúng cũng đủ giải thích được lý do. Trong trường hợp các nhà yogi đã giác ngộ, thì chính sự hiểu biết đó đã mang lại trong họ hạnh vô dục và sự từ bỏ hết sức cao siêu. Vì thế, họ không còn bận tâm đến các guna, và đạt đến trạng thái quân bình, nên không tạo quả.“
that they are apart from the mind. Again, we often hear more than one person saying that he has seen the same object as is seen by another. This would prove that though the object is one, the cognizers are many. This circumstance proves the distinction of the object and the mind. Again the seer and the sight, i. e., the mind and the object or the instrument of knowledge and the object of knowledge cannot be one and the same, for then all distinctive knowledge will be impossible, which, however, is absurd. To attempt a solution of this difficulty by saying that eternal vasana of the form of external objects is the cause of all our distinctive knowledge is useless, for that which has already spent itself cannot become the cause. Hence objective existence must be granted as independent of the subject. Nor should it be imagined how one substance (viz. Prakriti) could produce in this case all the multifarious differences of our experience, for the three gunas and their various combinations in different degrees are enough to account for all that. In the case of Yogins properly enlightened it is but proper that knowledge having produced in them supreme Vairagya they do not care for the gunas, which also assume a state of equilibrium and produce no effect.”
Dòng tư tưởng thứ ba nghiên cứu nhiều hơn về phương diện nhận thức, hay là tình trạng ý thức của người suy tưởng ở nội tâm. Vì thế nó thực sự hữu ích cho các môn sinh Raja Yoga. Nó bao gồm một số câu hỏi có thể đặt ra sau đây:
The third line of thought deals more specifically with the realization aspect, or with the condition of awareness of the indwelling thinker and is therefore of immediate practical value to the student of Raja Yoga. It involves certain questions which might be expressed as follows: